SOUTERRAIN


Een uitgave van de Haagse Tram Vrienden ©,
www.haagstramnieuws.org



Een chronologisch overzicht van de werkzaamheden aan het souterrain. Voor een overzicht van de verschillende omleidingen in het centrum (vanwege de bouw van de tunnel) zijn een aantal tekeningen gemaakt


Jaar I
December 1994
In de nacht van 4 op 5 december worden de eerste sporen gelegd voor de omleidingsroute via de Schedeldoekshaven.
Februari 1995
Begin februari worden de wissels bij de kruising Schedeldoekshaven/Spui op hun plaats gelegd.
Maart 1995
Aanbrengen bovenleiding op de omleidingsroute.
Mei 1995
Aansluiten driehoek Zwarte Madonna, wissels naar omleidingsspoor naar Schedeldoekshaven.
Juni 1995
Aansluiten driehoek Spui/Schedeldoekshaven.
Juli 1995
Afsluiten Jan Hendrikstraat wegens verleggen stadsverwarming (vanaf 10/7). Hierbij worden de tramsporen verwijderd.
Augustus 1995
Aanleg nieuwe sporen in de Jan Hendrikstraat. Aansluiting met de sporen in de Prinsegracht kan niet plaatsvinden door gewijzigde ligging van de boog in de Jan Hendrikstraat.
Proefrit met 3065 op de omleidingsroute.
Bouw nieuwe tramhalte Muzenstraat.
September 1995
Laatste dag trams via de Kalvermarkt (10/9)
Omleiding tramlijnen 1/2/3/6/7/9 via de Schedeldoekshaven (11/9)
Ontmanteling oude halte Muzenstraat.
Aanpassing sporensituatie afrit CS. Sporen 2 en 3 afgesloten. Spoor 1 aangesloten op de boog naar de Wijnhaven.
Oktober 1995
Aanpassing sporensituatie oprit CS. Spoor 4 is buiten gebruik gesteld. Spoor 3 fungeert nu als enige oprit.
November 1995
Sporen op de Muzenstraat deels verwijderd i.v.m. grondwerken.
Eerste damwanden geslagen naast de oprit en op de voormalige halte Muzenstraat.


Jaar II

December 1995
Werkzaamheden wegens invallen van de vorst stilgelegd.
Bestrating bij de nieuwe halte Muzenstraat (voornamelijk in de sporendriehoek) verwijderd na klachten over geluidsoverlast.
Januari 1996
Sporen bij halte Muzenstraat weer in beton.
Februari 1996
Begin bouw van de tunneloprit (1e werkput).
Maart 1996
Lijn 18 richting Rijswijk nu ook omgeleid via de Schedeldoekshaven wegens werkzaamheden op de Kalvermarkt.
Bovenleidingsmasten Kalvermarkt verwijderd.
Bomen gerooid op de Prinsegracht.
In de tweede werkput op de voormalige halte Muzenstraat is een betonnen vloer gelegd.
Op 26 maart geeft minister van Verkeer en Waterstaat Jorritsma het officiële startsein voor de bouw. De kosten van het project worden geraamd op 280 miljoen gulden.
April 1996
Op de kruising Brouwersgracht/Prinsegracht zijn wissels gelegd die aansluiting geven op de (toekomstige) hulpsporen naast de bestaande trambaan op de Prinsegracht.
Muzenstraat: damwanden geslagen voor de 3e bouwput.
Prinsegracht: aanleggen hulpspoor stad-uit tussen Jan Hendrikstraat en Brouwersgracht.
Mei 1996
Begin uitgraven derde werkput op de voormalige halte Muzenstraat.
Verwijderen tramsporen op Kalvermarkt.
Intrillen damwanden op Kalvermarkt.
Verhogen betonwanden 1e bouwput Muzenstraat.
Begin bouwwerkzaamheden langs trambaan Muzenstraat.
Aansluiten hulpspoor stad-uit op Prinsegracht tussen Jan Hendrikstraat en Brouwersgracht.
Juni 1996
Aansluiten lijnen 2/6/10 richting Spui op voormalig spoor stad-uit.
Verwijderen voormalig spoor 2/6/10 richting Spui op Prinsegracht.
Intrillen damwanden Prinsegracht (overdag, daarom omleiding 2, 6K en 10 o.a. via HS).
Volstorten oprit bij Muzenstraat in verband met aanleggen nieuw hulpspoor Forumgebied richting CS.
Muzenstraat: grind gestort en bovenleidingsmasten geplaatst voor hulpspoor (o.a. 28 juni).
Prinsegracht: aanleg bouwput op voormalig spoor richting Grote Markt.
Juli 1996
Kalvermarkt en deel van het kruispunt met Grote Marktstraat afgesloten.
Muzenstraat: aanleg nieuwe hulpsporen van/naar CS-hoog.
Augustus 1996
Muzenstraat: bovenleiding aangelegd voor nieuw hulpspoor naar CS-hoog.
Muzenstraat: aansluiten nieuw hulpspoor in een richting, namelijk oprit nu naar spoor 4.
Prinsegracht: aanleg hulpspoor naar oude vrije tram-/busbaan tussen Brouwersgracht en Grote Markt.
Kalvermarkt: laatste restant sporen (ter hoogte van de Fluwelen Burgwal) opgebroken.

Jaar III

December 1996
Bouwwerkzaamheden stilgelegd na invallen vorst.
Januari 1997
Begin sloop laatste bebouwing langs de voormalige Muzenstraat (Muzenstraat 4-4b).
Februari 1997
Bebouwing langs de Muzenstraat volledig gesloopt (alles weg op 15/2).
Prinsegracht: uitdiepen bouwput; bouwput ter hoogte van de halte Boekhorststraat opgevuld met het oog op de aanleg van de boog van/naar de Jan Hendrikstraat.
Grote Markt: graafwerkzaamheden gestart voor bouw tramstation.
Grote Marktstraat: verleggen kabels bij de Wagenstraat (voor P&C).
Prinsegracht/Jan Hendrikstraat: aanleggen bovenleiding voor de toekomstige boog.
Maart 1997
Grote Marktstraat: laatste dag trams bovengronds (1 maart). Laatste tram 3124/10.
Prinsegracht: aansluiten bogen van/naar Jan Hendrikstraat.
Kalvermarkt: herplaatsen bovenleidingsmasten.
Grote Markt: graafwerkzaamheden op locatie oude bus-/tramhalte 2/6/10/25.
Grote Marktstraat: rijbaan richting Spui opgeschoven. Begin graafwerkzaamheden aan de zijde van de Bijenkorf tussen Grote Markt en Wagenstraat.
April 1997
Grote Marktstraat: aanleg van wanden tramtunnel (aanvang werkzaamheden aan de zijde van de Bijenkorf). Panden bij kruising met Spui slechts bereikbaar via loopbruggen.
Kalvermarkt: aanleg van tramsporen (ook boog Spui-Kalvermarkt).
Mei 1997
Kalvermarkt: voortzetting aanleg nieuwe tramsporen + aanleg bovenleiding. Boog Spui/Kalvermarkt in beton.
Muzenstraat: bouw van `fly-over' over tramtunnel voor o.a. lijn 7.
Juni 1997
Kalvermarkt: aansluiting nieuwe sporen en verlegging van de lijnen 2/3/6/7/8/10/12-16 tussen Spui en CS/Schedeldoekshaven via de Kalvermarkt.
Juli 1997
Muzenstraat: wisselcomplex wordt gedurende bijna drie weken met de hand bediend. Voor het personeel is het blauw/grijze kaartverkoophokje tussen de sporen bij de driehoek geplaatst. Met ingang van vrijdag 18 juli gaat alles automatisch.
Muzenstraat: afbraak proefspoor.
Augustus 1997
Aanvang werkzaamheden op kruising Spui/Grote Marktstraat, zijde Grote Marktstraat. Rijbaan aan de zijde Grote Marktstraat afgezet.
Oktober 1997
Prinsegracht: aanleg vloer in tunneloprit/-afrit.
Grote Marktstraat: opgravingen t.h.v. de Wagenstraat (resten 17e eeuwse bebouwing).
Kalvermarkt: opheffing voorste halteplaats t.h.v. de Marca voor de lijnen 3/6/7/8/10/16 richting Loosduinen, De Uithof, Statenkwartier,Scheveningen, Centraal Station.
November 1997
Spui: aanvang graafwerkzaamheden tweede deel kruising Grote Marktstraat/Spui (eind oktober/begin november).
Kalvermarkt: laatste fase herinrichting. Aanleg bestrating aan de zijde Fluwelen Burgwal.

Jaar IV

December 1997
Kalvermarkt: heringericht op ingangen parkeergarage na.
Grote Marktstraat: graafwerkzaamheden tegenover V&D.
Januari 1998
Spui/Kalvermarkt: begin aanleg tunneldak op tweede deel van de kruising.
Grote Marktstraat: opgravingen t.h.v. Voldersgracht.
Maart 1998
Kalvermarkt: afgesloten wegens instortingsgevaar. Er dringt al twee weken water door de vloer van de tramtunnel. Hierbij is zand weggespoeld. Om 8 maart om 15.16 uur wordt het tramverkeer op de Kalvermarkt volledig stilgelegd voor onbepaalde tijd. Omdat het Spui niet bereden kan worden wegens de bouwwerkzaamheden moet het tramverkeer geheel buiten het centrum om, langs Vijverberg - Bosbrug - Koningskade - Rijnstraat geleid worden.
Spui: herinrichting Spui en afbouw plafond tramstation (kruising Grote Marktstraat) worden in versneld tempo uitgevoerd om zo spoedig mogelijk het tramverkeer via het Spui te kunnen hervatten.
De tramtunnel tussen Korte Houtstraat en Spui wordt volgepompt met water om verder verdwijnen van zand te voorkomen. Prognose duur van de omleidingen in het centrum: vier maanden!
April 1998
Spui: tramsporen en bovenleidingsmasten aangebracht.
Grote Markt: voortgang bouw tramstation. Wegverkeer vanaf de Gedempte Burgwal wordt nu geleid over de Grote Markt aan de zijde van de Boekhorststraat.
Kalvermarkt: aanbrengen van bomen tussen Korte Houtstraat en Fluwelen Burgwal.
Mei 1998
Vanaf 16 mei wordt het tramverkeer over het Spui hervat. Hiermee komt een einde aan de omleiding van de tramlijnen via de Bosbrug en Koningskade. De Kalvermarkt is nog altijd afgesloten voor alle verkeer.
Na overleg met externe deskundigen besluiten gemeente en aannemers dat de afbouw van de tramtunnel zal plaatsvinden onder verhoogde luchtdruk.
Juni 1998
Kalvermarkt: kruising Spui/Kalvermarkt is opgebroken voor de aanleg van de nieuwe tramsporen richting Kalvermarkt. Het wegverkeer wordt nu richting Buitenhof voor de voormalige bioscoop Asta geleid.
Augustus 1998
Kalvermarkt: op donderdag nacht 12-13/8 om 4.00 uur vindt de eerste proefrit plaats op de nieuwe sporen op de Kalvermarkt. De volgende dag (13/8) wordt rond 14.00 uur een pseudo-proefrit voor de pers gereden met de 3077. De halte Kalvermarkt is tijdelijk verplaatst naar het stuk tussen de Houtstraat en de Fluwelen Burgwal. Op zaterdag 15/8 wordt het tramverkeer over de Kalvermarkt voor de lijnen 2, 3, 6 en 7 weer hervat en komt een einde aan het omrijden via de Schedeldoekshaven. Op zaterdag 29/8 volgen de lijnen 1, 1K en 9. Lijn 1K heeft nu een eindpuntlus door het centrum en wacht de vertrektijd af aan het nieuwe 'eindpunt' BV (=Bernhard Viaduct).
Grote Marktstraat: er zijn nog bovengrondse werkzaamheden op drie punten, a. Raamstraat/Achter Raamstraat (afwerken dak), b. Wagenstraat/1e Haagpoort (dak moet nog worden aangebracht, wanden gereed), c. Spui/Hema (dak is gereed en wordt afgewerkt). Voor het overige is de Grote Marktstraat vrij gegeven voor het publiek.
September 1998
Spui: de nieuwe halten op het Spui (t.h.v. het Mercuur Hotel) zijn in gebruik genomen. De halte Bierkade blijft voorlopig bestaan. Spui/Kalvermarkt: de kruising is volledig geasfalteerd. De verkeerslichten in werking gesteld.
Grote Marktstraat: ter hoogte van de winkel van Zeeman is het dak van de tunnel in aanleg. Voor de rest is het bouwbedrijf zich bovengronds uit de Grote Marktstraat aan het terugtrekken.
November 1998
Het plan om de tunnel onder verhoogde luchtdruk af te bouwen wordt wegens te hoge kosten en de lange duur weer verlaten.

Jaar V

December 1998
Op 12/12 is het kruispunt Grote Marktstraat/Kalvermarkt/Spui weer volledig opengesteld voor het wegverkeer. Auto's kunnen nu ook weer de Kalvermarkt berijden.
Rond de toekomstige ingangen van de parkeergarage/tramstation worden stalen hekken aangebracht.
De gemeente bericht dat het ondergrondse werk aan de tramtunnel nog altijd niet hervat kan worden. Men weet niet op welke wijze verzakkingen tijdens het afgraven van de dieper gelegen niveaus onder de Kalvermarkt en de Grote Marktstraat voorkomen kunnen worden.
Op het info bord van de aannemer op de hoek Kalvermarkt/Spui is de datum van gereedkomen van het project verwijderd.
April 1999
Er wordt bekend gemaakt dat de tunnel in de Kalvermarkt onder water verder afgegraven zal worden.
Augustus 1999
Weer opbreken van bestrating van de Grote Marktstraat in verband met de (definitieve?) herinrichting.
Volgens wethouder Meijer zal de bouw van de tunnel zelf medio 2001 voltooid zijn. In plaats van het werken onder water zal de tunnel onder verhoogde luchtdruk verder afgegraven worden. Met andere woorden, men keert weer terug naar de oplossing waar reeds in mei 1998 voor gekozen was.
September 1999
Tijdelijke bovenleidingsmasten op het Spui tussen Amsterdamse Veerkade en Kalvermarkt worden vervangen door definitieve masten (gecombineerd met straatverlichting).
Aankondiging dat het ondergrondse werk hervat wordt, om te beginnen in de Grote Marktstraat wordt de vloer van de eerste parkeerlaag gelegd.
Eind september: aanvang spoorvernieuwing Hofweg, Buitenhof en Gravenstraat; noodzakelijk door hevige slijtage in de bogen.
Oktober 1999
De 3070 van lijn 3 ontspoort in de boog Spui/Kalvermarkt. Een aantal hekken die rond de daar bestaande toegang tot de tunnel staan verdwijnen (samen met een voetgangerslicht) in het "gat". De tram zelf blijft op het randje hangen. Ernstige schade aan B- en C-bak.
Eind oktober: spoorvernieuwing op Hofweg voltooid.

Jaar VI

December 1999
1 december: persbericht dat de tunnel op zijn vroegst in 2003, maar waarschijnlijk in 2004 gereed zal zijn. De HTM gaat onderzoeken of de trams weer bovengronds door de Grote Marktstraat kunnen gaan rijden. In dat geval (eind 2000) zullen de routes van lijn 3 en 10 worden omgegooid.
Januari 2000
De planning is dat in november 2000 de lijnen 2 en 6 terugkeren in de Grote Marktstraat. Lijn 10 zal gebruik blijven maken van de omleidingsroute via de Jan Hendrikstraat en Buitenhof. Ook lijn 3 behoudt vooralsnog zijn bestaande route. Om het kruispunt Spui-Kalvermarkt te ontlasten moeten de lijnen 1 en 9 tussen het CS en Spui weer via de Schedeldoekshaven gaan rijden. Dit laatste plan roept overigens verzet op van onder andere winkeliers in het centrum.
Februari 2000
Op 24 februari werden er ter hoogte van de Bijenkorf tot aan de Wagenstraat de eerste sporen voor de terugkeer van de lijnen 2 en 6 in de Grote Marktstraat gelegd.
Maart 2000
In week 10 zijn er sporen gelegd in de Grote Marktstraat tussen de Achter Raamstraat en de Lutherse Burgwal.
April 2000
In week 14 is men begonnen met voorbereidende werkzaamheden ter hoogte van Peek & Cloppenburg voor het leggen van rails. Aan het einde van week 15 zijn hier de sporen gelegd.
Mei 2000
De werkzaamheden voor de terugkeer van de tram in de Grote Marktststraat gaan in hoog tempo verder. In week 21 is men tussen het Spui en de C&A begonnen met voorbereidende werkzaamheden. Op 31 mei is dit nieuwe stuk tramspoor aangelegd.
Juni 2000
Medio week 23 zijn er tussen de Lutherse Burgwal en de Jan Hendrikstraat sporen gelegd. Het spoor richting Prinsegracht in zijn geheel. Richting Centraal Station is er slechts een klein stukje ter hoogte van de Lutherse Burgwal gelegd.
Juli 2000
Van 5 juli tot en met 3 augustus 2000 is de Kalvermarkt voor alle verkeer afgesloten. Na het breken van een damwand stroomde het water in het tunneldeel onder de Kalvermarkt weg in de richting van het ondergrondse tramstation Spui. Om geen enkel risico te nemen (instortingsgevaar) werd besloten tot een algehele afsluiting.
Ondanks alle perikelen stemt de gemeenteraad in met het afbouwen van het Souterrain door aannemer TramKom voor een meerprijs van 145 miljoen gulden. De bouwkosten van het project stijgen hierbij van 280 miljoen tot 425 miljoen. De verantwoordelijke wethouder Meijer vertrekt na zijn verdediging van het project naar Zwolle om daar tot burgemeester te worden benoemd.
Op 10 juli is men op de Prinsegracht ter hoogte van de Grote Markt begonnen met breekwerkzaamheden. Daar sommige delen van de rails in de Jan Hendrikstraat ook verslechterd zijn, is men ook daar druk doende om de slechte delen te vervangen.
In de nacht van zaterdag op zondag (15/7 op 16/7) zijn de wissels bij de Prinsegracht gelegd, waardoor de sporen aan de Grote Markt weer zijn aangesloten op het Haagse tramnet. Eveneens is het ontbrekende stukje spoor tussen de Prinsegracht en de Lutherse Burgwal in de richting van het centrum gelegd.
Augustus 2000
In week 31 is men in de Grote Marktstraat ter hoogte van de Sijthoff City volop bezig met voorbereidende werkzaamheden ten behoeve van de aanleg van het strengelspoor aldaar. Op dinsdag 8 augustus waren er enige stukken van het strengelspoor gelegd, echter nog niet aangesloten. Het stuk spoor tussen de Achter Raamstraat en de Lutherse Burgwal is eveneens aangesloten op de sporen bij de Grote Markt. De aansluiting van het strengelspoor is op 10 augustus gerealiseerd. De bestuurders zullen het strengelspoor vanaf het moment van de indienststelling 'op zicht' gaan berijden.
Op 7 augustus is men op de Kalvermarkt begonnen met de breekwerkzaamheden om de sporen in de Grote Marktstraat aan te kunnen sluiten op de bestaande infrastructuur. Oorspronkelijk was de eerste fase van de werkzaamheden gepland in de nacht van 29/7 op 30/7. In de nacht van 19/08 op 20/08 is het nieuwe wisselcomplex Spui - Kalvermarkt gelegd.
Er liggen nu de volgende wissels:
171 - Kalvermarkt linksaf Spui (1, 9 en 17)
172 - Kalvermarkt rechtsaf Spui (2, 3, 6 en 7)
173 - uitrijwissel Kalvermarkt komende vanaf Spui (1, 9 en 17)
174 - uitrijwissel Kalvermarkt komende vanaf Spui (2, 3, 6 en 7)
Aan het einde van week 35 zijn de sporen tussen de Hema en de Bijenkorf gelegd.
Oktober 2000
In week 40 en 41 zijn er in de Grote Marktstraat bovenleidingmasten geplaatst en voorzien van uithouders. Op de Grote Markt zijn tussen de masten ophangdraden bevestigd.
Op 4 oktober 2000 is men 's-avonds begonnen met het uitbreken van de kruising Spui / Grote Marktstraat. In de nacht van 7 op 8 oktober is het kruisstuk gelegd. Hiermee is de Grote Marktstraat weer volledig aangesloten op het Haagse tramnet.
November 2000
In de nacht van 9 op 10 november zijn de kruisstukken t.b.v. de bovenleiding op het kruispunt bij het Spui aangebracht.
Op 14 november werd door de 3027 's avonds een proefrit gemaakt. In de nacht van 14 op 15 november maakte de 3146 een proefrit. De avond van 15 november was het de 3070, die een (pers)proefrit maakte en in de nacht van 15 op 16 november reed de 3013 proef. De nachtelijke proefritten waren met name bedoeld voor het uittesten van de nieuwe constructie van de kruising in de bovenleiding bij het Spui.
Op zaterdagmiddag 18 november 2000 is de Grote Marktstraat weer in gebruik genomen door de lijnen 2 en 6. Nadat rond 13.00u de 3010, met voorop een bloemstuk, bij de Grote Markt was gearriveerd trok eerst de optocht t.b.v. de inhuldiging van de Goedheiligman door de straat. Vervolgens reed de 3010 door naar de vestiging van C&A alwaar de officiele openingshandeling plaats vond. Om 14.00u had de 3010 de Kalvermarkt bereikt en rond 14.15u werd de Grote Marktstraat voor het tramverkeer vrij gegeven en verschenen de volgende dienstwagens in volgorde van doorkomst Voor het gestrengeld spoor in de Grote Marktstraat ter hoogte van de Wagenstraat is voor trams de volgende voorrangsregeling van toepasing. Trams rijdend in de richting van de Kalvermarkt hebben voorrang op trams rijdend in de richting van de Prinsegracht. Dit is ter plaatse aangegeven met borden conform het Reglement Verkeersregels en Verkeerstekens.

Jaar VII

April 2001
Op 19 april wordt opnieuw een lek ontdekt. Ter hoogte van de Hema stroomt door een scheur per uur 10.000 liter water de tunnel in. Het gat wordt zo goed als mogelijk afgesloten met zand en grind en pompen voeren het water af. Het verkeer in de Grote Marktstraat loopt geen hinder op.
Mei 2001
Het lek in de tramtunnel wordt gedicht door er beton in te spuiten. Om ruimte te maken voor de benodigde apparatuur wordt een deel van het plafond van de tweede parkeerlaag gesloopt. De meerkosten van deze operatie komen volgens de voorwaarden waaronder de afbouw plaatsvindt voor rekening van de aannemer TramKom, zo wordt medegedeeld.
Wegens wateroverlast rond het Binnenhof dient het Rijk een claim in bij de gemeente Den Haag. Uit een onderzoek zou blijken dat tenminste een deel van de wateroverlast veroorzaakt zou worden door de tramtunnel in aanbouw. Deze zou als een soort ondergrondse stuwdam de natuurlijke stroom van het grondwater verstoren. De aansprakelijkheid wordt door de gemeente van de hand gewezen. Het college van BenW antwoordt op vragen uit de gemeenteraad over de financiële gevolgen van het tunnellek van vorige maand. De kosten komen voor rekening van de verzekering of van aannemer TramKom. Tevens wordt er een datum genoemd waarop de tunnel uiterlijk klaar moet zijn: 19 oktober 2004.
Juni 2001
Op NOS Teletekst, pagina 120, staat eind juni het volgende vermeld: "De tramtunnel in centraal Den Haag wordt door nieuwe eisen omtrent de brandveiligheid tussen f. 1 en f. 5 mln duurder. De kosten zijn de laatste jaren al verdubbeld tot bijna f. 500 mln. De bouw heeft 3 jaar vertraging opgelopen."
Juli 2001
In verband met het onder verhoogde luchtdruk afgraven van de tunnel is een luchtsluis gebouwd. De reeds afgebouwde betonnen vloer waaronder het deel van de tramtunnel ligt waar onder druk gewerkt gaat worden moet worden verzwaard met blokken steen en beton. Zonder deze verzwaring zal de betreffende vloer omhoog gestuwd worden. De bouwkosten blijven intussen stijgen. Met het wegpompen van het grondwater dat in de tunnel lekt, wordt zand meegevoerd. Het aanbrengen van speciale filters moet dit voorkomen.
Medio juli meldt TV West dat de tramtunnel circa f. 30 miljoen duurder wordt. Hierin zit f. 5 miljoen in verband met de verzwaarde eisen op het gebied van de brandveiligheid (zie juni 2001), f. 10 tot 15 miljoen voor de afbouw van het tramstation Spui en f. 10 miljoen voor de gestegen bouwkosten. De gemeente, die inmiddels f. 160 miljoen aan extra kosten heeft gemaakt door de diverse problemen, hoopt de f. 30 miljoen te verhalen bij de verzekering. De totale kosten zouden nu de 500 miljoen gulden (twee keer zoveel dan de oorsprokelijke raming van de kosten) overstijgen, een bedrag dat trouwens door Tramkom en de gemeente niet bevestigd wordt.
September 2001
Op maandag 10 september wordt het deel van de tunnel onder de Kalvermarkt onder druk gezet. Het blijkt spoedig dat het bereiken van de noodzakelijke 1,14 bar niet lukt ten gevolge van luchtlekkages. Deze lekken moeten eerst gedicht worden voordat eindelijk met het afgraven van de eigenlijke tramtunnel onder de parkeergarage begonnen kan worden.
Oktober 2001
Aannemer Tramkom deelt mede dat bij het afgraven het diepste punt van de tunnel is bereikt. Onder de Kalvermarkt zal tot medio 2002 onder druk worden gewerkt.
Op 23 oktober wordt er een nieuw lek in de tramtunnel ontdekt. Dit maal dringt er meer water dan normaal binnen in het deel onder de Grote Marktstraat.
November 2001
De lekkage in de tramtunnel komt in de pers nadat een voortgangsraport naar de gemeenteraad is gestuurd. Er staat niets onder water, maar de lekkage maakt het wel noodzakelijk om onder de Grote Marktstraat eerder dan gepland onder verhoogde druk te gaan werken. Tevens is er sprake van grondzettingen in de directe omgeving van de tramtunnel. Met name het gebouw van Marks & Spencer kantelt langzaam richting tunnel. De verzakking blijft, aldus de berichten, binnen de normen, maar "valt wel tegen". Een en ander wordt veroorzaakt door het feit dat de wanden van het tramstation in aanbouw onder de grote druk van water en grond naar elkaar worden gedrukt. Volgens mededelingen van aannemer Tramkom zorgen de nieuwe tegenslagen voor een vertraging van 16 weken. Men hoopt deze achterstand in te kunnen lopen door in de weekeinden door te werken. De aannemer draagt de extra kosten.

Jaar VIII

December 2001
Op 2e kerstdag is er rond 14:30u sprake van een verzakking van het wegdek door een gesprongen waterleiding in de tramtunnel ter hoogte van de Wagenstraat. Het gaat dus NIET om een lek IN de tunnel. De trams kunnen door blijven rijden, zij het stapvoets.
Maart 2002
Begin maart maakt aannemer TramKom bekend dat een flink deel van de tramtunnel nu definitief waterdicht is. Onder de Kalvermarkt zijn eind februari de laatste vloerdelen gelegd met een dikte van 90 centimeter, die nieuwe lekkages zouden moeten uitsluiten. Op deze vloer wordt later de trambaan aangelegd. Het graven en aanleggen van de vloer vond plaats onder verhoogde luchtdruk. Volgens TramKom kan deze luchtoverdruk er nu weer af. De werkers zouden het niet droog hebben gehouden als men zonder verhoogde luchtdruk verder had gegraven.
Juni 2002
Begin juni blijkt uit de media dat de in aanbouw zijnde tramtunnel in de Grote Marktstraat slecht toegankelijk zal zijn voor minder validen. Rolstoelgebruikers kunnen niet in één keer naar de tramperrons op de onderste verdieping, maar zij moeten eerst een tussenstop maken op een hoger gelegen parkeerdek. Tot die conclusie komt wethouder Klijnsma (PvdA, sociale zaken) na gesprekken met bouwers en ontwerpers van de Haagse tramtunnel. De wethouder is meegedeeld dat er niet veel meer aan de bereikbaarheid van de tramplatforms kan worden gedaan. Het maken van extra liftschachten zou de constructie te zeer verzwakken. De paar liften die in het ontwerp zitten, zijn aan de krappe kant.Klijnsma is wel toegezegd dat op minimaal één plek alsnog een lift komt met ruimte voor een brancard. De wethouder zeg niet te begrijpen hoe de gemeenteraad heeft kunnen instemmen met een ontwerp dat zo onvriendelijk voor minder validen is. "Ook ik zat toen in de raad en ik weet niet beter dan dat we het hier wel over hebben gehad". Ze maakt zich ook zorgen over de toegankelijkheid voor invaliden van de nog aan te schaffen voertuigen van Randstadrail. Het staat volgens haar zeker nog niet vast dat rolstoelgebruikers die voertuigen zo in kunnen rijden.
Eind juni verschijnt in de Haagsche Courant een artikel met als kop 'Tramtunnel krijgt 101 parkeerplekken minder'. Hierin is te lezen dat er in plaats van 475 parkeerplaatsen maar 374 komen omdat de exploitant van de parkeergarage Q-park, grotere parkeerplaatsen wenst die voldoen aan de nieuwste richtlijnen. De gemeente onderzoekt wat het verlies van deze parkeerplaatsen betekent voor de parkeerdruk. Q-park zal de gemeente niet minder huur gaan betalen, zo blijkt uit een gemeentelijke rapportage. Verder wordt vermeld dat de bouw van de tunnel na veel tegenslagen eindelijk op schema ligt. De Kalvermarkt, waar in 1998 een groot lek ontstond, is ondergronds aangesloten op het nieuwe station Spui. Op dit moment wordt er in de Grote Marktstraat tussen Spui en Wagenstraat op de onderste bouwlaag gegraven met hoge luchtdruk. Daardoor kan er geen grondwater de tunnel inlopen. Ook wordt nog gewerkt aan de onderste bouwlaag tussen de Wagenstraat en het station Grote Markt. De tekeningen voor de aanleg van de tramrails zijn inmiddels praktisch klaar. Tijdens het maken van de bestekken is gebleken dat de bodem en de wanden van de tunnel bij de ingang onder de Muzentoren nog aangepast moeten worden, voordat er rails gelegd kan worden. Pas over een jaar kan worden begonnen met de aanleg van de tramrails. De gemeente verwacht een dezer dagen ook de contra-expertise over het lek van 1998 klaar te hebben. Deze wordt dan naar de verzekeraars gestuurd voor afhandeling. Het opstellen van de contra-expertise is uitbesteed aan een gespecialiseerd bureau. Verzekeraars en gemeente zijn het ook nog oneens over de aansprakelijkheid van een kleiner lek, dat vorig jaar april ontstond ter hoogte van de Hema. Ook hiervoor laat de gemeente een contra-expertise uitvoeren. Als er zich geen grote tegenslagen meer voordoen kan de Haagse tramtunnel op 19 oktober 2004 in gebruik worden genomen, aldus de gemeentelijke rapportage.
September 2002
Deze maand vordert men met het afbouwen van de op- en afritten van de tramtunnel aan de zijde van het Centraal Station. Tevens wordt het fundament gelegd voor de tramsporen.
November 2002
Uit de media komt naar voren dat de tramtunnel bijna 15 miljoen euro meer gaat kosten. Uit vertrouwelijke stukken van de gemeente blijkt dat de gemeente bijna zeven miljoen euro tekort komt onder meer voor brandveiligheid en voor meerwerk aan de tunnel. Ook blijkt er geen rekening te zijn gehouden met prijsstijgingen door inflatie. Daarnaast moet de gemeente rekening houden met financiële risico's tot 19 miljoen euro. De oppositie vreest dat dit bedrag nog aanzienlijk zal stijgen. Zou de tunnel bij aanvang van het project (omgerekend van guldens in euro's) € 127 hebben gekost: thans bedragen de totale bouwkosten € 242. De ruwbouw van de tunnel ligt op schema. Er hebben zich de afgelopen maanden geen problemen meer voorgedaan met opborrelend grondwater. De rails in de tunnel komen op verende matten te liggen, want uit onderzoek is inmiddels naar voren gekomen dat de trams zonder die matten te veel overlast bij de naburige gebouwen zouden veroorzaken. De rails moet vanaf juli 2003 worden aangelegd.

Jaar VIII

December 2002
Op zondag 22 december ontstaat door langdurige regenval wateroverlast bij de Haagse tramtunnel. Op de hoek van de Prinsegracht en de Grote Marktstraat is een drainageslang losgeschoten, omdat het riool de grote waterhoeveelheden waarschijnlijk niet kon verwerken. Er is geen water de tramtunnel ingelopen en de aannemer heeft het water weggepompt.
Februari 2003
Bij de op- en afritten aan de kant van het CS wordt de fundering voor de tramrails aangebracht.
Maart 2003
Nadat geruime tijd alleen ondergronds is doorgewerkt aan de tunnel is er weer bovengrondse activiteit: de toegangen op de Grote Markt en in de Grote Marktstraat worden uitgegraven en vrijgemaakt.
De daarop volgende maanden wordt druk gewerkt aan de afbouw van de tramtunnel, stations en de rest van het soutterain.
November 2003
In de eerste week van november wordt een aantal roltrappen bezorgd voor de tramtunnel Grote Marktstraat. Een week later is een roltrap (nog verpakt in plastic en afgedekt met hout) geplaatst bij een toegang van de tunnel tegenover de ingang van V&D.
De rails voor de tramtunnel wordt begin november aangevoerd. Vanaf maandag 17 november start men met het leggen van de rails. Deze komen in een gleuf te liggen omdat anders de trams niet meer voldoende hoogte hebben om in de tunnel te rijden. Tijdens het afbouwen van het souterrain is er onder hoge luchtdruk gewerkt en daardoor is het plafond dikker geworden dan oorspronkelijk de planning was. De aannemer verklaart dat ondanks enige vertraging in de uitvoering van de werken de afgesproken opleverdatum van oktober 2004 gehaald zal worden.

Jaar IX

December 2003
Medio december is het spoor komende vanaf CS richting Brouwersgracht grotendeels gelegd.
De HTM wil de bovengrondse tramsporen in de Grote Marktstraat handhaven. Dit in elk geval om te kunnen dienen als calamiteitensporen. Maar tevens wordt niet uitgesloten dat ook na de opening van de tunnel stadstrams in de normale dienst van de bovengrondse route gebruik zullen maken. De Haagse gemeenteraad is het echter niet eens met dit plan en ziet de tramsporen op het maaiveld na ingebruikneming van de tunnel door de lijnen 2, 3 en 6 het liefst zo snel mogelijk verdwijnen.
Vooruitlopende op de opening van de tunnel is lijn 3 met de nieuwe jaardienstregeling reeds verlegd naar de route Koningin Emmakade - Lijnbaan - Prinsegracht - Grote Marktstraat - Spui. Het oude traject van lijn 3 wordt tussen het Buitenhof en de Laan van Meerdervoort overgenomen door lijn 17. Door het verleggen van lijn 10 via de Scheveningseweg raakt ook de Jan Hendrikstraat weer tramloos. Deze route was sinds het begin van de tunnelbouw in de Grote Marktstraat vanaf 2 maart 1997 in gebruik als omleidingsroute. Aanvankelijk voor de lijnen 2, 6 en 10. Later maakte alleen lijn 10 nog gebruik van deze slinger door de binnenstad.
Januari 2004
Deze maand worden de sporen komende vanaf de Brouwersgracht richting CS gelegd. Door de HTM is een cd-rom in omloop gebracht waarmee het rijdend personeel de gelegenheid krijgt om het tracé te alvast te verkennen. Na de zomer van 2004 hoopt de HTM met GTL's in de tunnel te kunnen rijden voor instructieritten.
Februari 2004
Aan het einde van week 7 wordt bij de op- afrit aan de kant van de Prinsegracht een aantal bovenleidingmasten geplaatst in het midden van de bak. De rails op de afrit van de Brouwersgracht richting Grote Markt wordt op woensdag 25 februari gelegd.
Maart 2004
Aan de bovenleidingmasten bij de op- / afrit van de tramtunnel aan de kant van de Prinsegracht zijn medio maart bovenleidingsarmen bevestigd. Aan het einde van week 12 wordt het in februari 2004 gelegde tramspoor richting CS bij de Brouwersgracht aangesloten op het tramnet. Hierbij is ook een nieuw uitrijwissel gelegd.
In de eerste week van mei is een aanvang gemaakt met het aanbrengen van de bovenleiding boven het spoor vanaf CS richting Prinsegracht. In de eerste week van mei is een aanvang gemaakt met het aanbrengen van de bovenleiding boven het spoor vanaf CS richting Prinsegracht. April 2004
Begin april wordt ook het spoor en het aansluitende wissel gelegd op de helling aan de kant van de Prinsegracht richting Lijnbaan.
Medio april wordt een aanvang gemaakt met het ophangen van de bovenleiding op het trace van de tramtunnel. Als eerste is het spoor vanaf de Prinsegracht richting CS voorzien.
In de Haagsche Courant van zaterdag 17 april 2004 wordt melding gemaakt van het feit dat de HTM bij Alstom (Frankrijk) een order heeft geplaatst voor 50 voertuigen ten behoeve van Randstadrail. Volgens planning zullen de eerste voertuigen begin 2006 worden geleverd. Verder meldt de krant dat de Franse treinenfabrikant verkozen is boven Bombardier, Caf en Siemens. Om ontwikkelingskosten te besparen is voor een bestaand type gekozen. De fabrikant zal twee koppen en twee interieurs ontwikkelen. Inwoners van het stadsgewest Haaglanden kunnen dan hun keuze bepalen.
Aan het einde van week 16 is op de gevel van een lampenzaak op de Grote Markt een digitaal display geplaatst die het aantal dagen aftelt tot het moment dat de tramtunnel geopend wordt.
Mei 2004
In de eerste week van mei is een aanvang gemaakt met het aanbrengen van de bovenleiding boven het spoor vanaf CS richting Prinsegracht.
Juni 2004
In deze maand is het werk in de tunnel dusdanig gevorderd dat men zich in de testfase bevindt. Er is dan zo'n 200 kilometer aan kabels getrokken. Zo worden roltrappen, liften en allerlei andere electrische appartuur getest. Ook wordt de laatste hand gelegd aan het afronden van het beveiligings- en seinensysteem voor de trams. Het ligt in de bedoeling om halverwege de maand juli 2004 te starten met de eerste proefritten.
In de Haagsche Courant van donderdag 10 juni 2004 valt te lezen dat de HTM een voorlopig koopcontract (€ 150.000.000,=) met Alstom heeft gesloten voor de levering van het nieuwe materieel voor Randstadrail. De Haagse wethouder Bruins blijkt er bij de HTM op te hebben aangedrongen om niet langer te wachten.
Juli 2004
In juli wordt in de werkplaats op een PCC draaistel een houten constructie gemaakt waarmee het profiel in de tramtunnel gemeten kan worden. Op maandagavond 12 juli wordt het draaistel achter een Unimog naar de Prinsegracht gesleept om zodoende een meetrit door de tunnel te kunnen maken. Via het Stuyvesantplein wordt er gekeerd en weer door de tunnel gereden richting Prinsegracht. Hierna gaat het geheel weer richting werkplaats.
Op dinsdagavond 20 juli vindt de eerste proefrit in de tramtunnel plaats. De 3043 (nog geen nieuwe deuren en ARI) rijdt vanaf de Prinsegracht de tunnel in tot en met de oprit bij CS. Vervolgens achteruit terug richting Prinsegracht en weer vooruit richting CS. Daarna nog een keer heen en weer. Via keren op het Stuyvesantplein wordt het andere spoor bereden richting Prinsegracht. Ook op dit spoor vervolgens twee maal heen en weer. De eerste keer per spoor wordt stapvoets gereden en rijdt een bovenleidingwagen voor de 3043. De twee daarop volgende ritten worden op snelheid gereden. Na afloop van de proefritten rukt de 3043 in naar de remise LB en wordt er een persconferentie gehouden. Aanvankelijk zou de eerste proefrit op maandag 19 juli worden gehouden, maar de hevige regenval in het daarvoor gelegen weekeinde heeft voor enige wateroverlast gezorgd.
Op woensdagmiddag 21 juli wordt er een proefrit gehouden met de 3067. Deze tram is geschikt om in de tunnel te mogen rijden. De tram heeft nieuwe deuren en een werkend ARI systeem. ARI staat voor automatische rem ingreep. Dit systeem grijpt o.a. in indien de tram op het tunneltraject harder dan de maximum snelheid van 50 km/u rijdt. De 3067 rijdt door de tunnel richting CS en keert bij station Laan van NOI. Vanaf CS gaat de 3067 weer de tunnel in en wordt er per sein halt gehouden voor het inregelen van de seinen.
Op donderdag 22 juli wordt met de 3067 gereden voor het inregelen van de seinen langs het spoor richting CS. Later op de avond verschijnt ook de 1315 (meettram).
Op maandagavond 26 juli wordt de 3067 weer gebruikt voor testritten. De daarop volgende avond wordt er met twee trams in de tunnel getest.Iets na de klok van 17:00u rijden de 3067 en 3062 de tunnel in. Woensdagavond 28 juli is het de beurt aan de 3051 en 3067.
Augustus 2004
In week 32 en 33 vinden weer ritten plaats in de tramtunnel. Hiervoor worden voornamelijk de 3051 en 3067 gebruikt. Ook de 1315 verschijnt in week 32 in de tunnel. Op dinsdag 3 augustus gaan een cameraploeg en verslaggeefster van TV West in de tramtunnel om een reportage te maken. Deze beelden verschijnen de daarop volgende dag in het TV West journaal. Op donderdag 12 augustus maakt de H23 een rondje door de tramtunnel.
Dinsdagavond 17 augustus wordt weer getest in de tramtunnel. Rond de klok van 17:00u arriveert de 3067 bij de Brouwersgracht en staat met zijn kop richting Lijnbaan. Vervolgens rijdt de tram achteruit de tramtunnnel in. Vanwege de buitendienststelling van het tramviaduct kunnen de trams niet vanaf CS-hoog de tramtunnel bereiken.Op het spoor komende vanaf de Brouwersgracht richting CS rijden een Unimog, 3125 en 3143 de tunnel in. De noodploeg (Hulpdienst Tram) gaat oefenen in het geval er een tram in de tunnel defect zou raken. De 3125 en 3143 worden in de tunnel aan elkaar gekoppeld en rijden heen en weer. Op de helling bij de Brouwersgracht worden de 3100'en weer losgekoppeld en gaat de 3125 weer de tunnel in. Een Unimog neemt de 3125 op sleeptouw en sleept deze vervolgens de helling op richting CS.
In de loop van de avond wordt er van spoor gewisseld. De 3067 rijdt vanuit de tunnel een rondje richting Monstersestraat - lijn 11 - lijn 6. Een Unimog, 3125 en 3143 rijden achteruit naar de Brouwersgracht en de GTL's rijden vervolgens een rondje via CS-laag. Aangekomen op de Prinsegracht (kop richting Lijnbaan) rijden ze achteruit de tunnel in. Op dinsdagavond 24 augustus maakt de 3051, gevuld met passagiers, over beide sporen een aantal proefritten.
September 2004
In week 39 en 40 kunnen op de dinsdagen, woensdagen en donderdagen belangstellende trambestuurders mee voor een 'informatierit' door de tramtunnel. Vanaf station Laan van NOI vertrekken om 19:00u twee trams. De volgende rit met de trams vindt plaats om 20:00u. In week 40 wordt de 3083 als eerste tram in dienst gesteld met een werkend ARI-systeem. Later die week volgt de 3073. Op woensdag 29 september oefenen de hulpdiensten in de tramtunnel. Als oefentrams worden de 3077 en 3092 gebruikt.
Oktober 2004
Op maandagavond 4 oktober vindt in de tramtunnel een proef plaats met de volgende trams: 3051, 3061, 3062, 3067, 3068, 3083, 3092 en 3098. Doel van de proef is om te kijken met hoeveel trams er maximaal door de tunnel gereden kan worden voor er problemen ontstaan met de spanning.
Twee dagen later vindt er in de tramtunnel een ontruimingsoefening plaats. Aan deze oefening nemen de 3050, 3075 en 3088 deel.
Maandag 11 oktober wordt er nog een profielmeetrit gehouden. Aan het begin van de avond rijdt een Unimog en het draaistel met de houten constructie over beide tunnelsporen.
Op vrijdagmiddag 15 oktober, de dag voor de opening, is men op verschillende plaatsen in de Grote Marktstraat nog druk bezig om de puntjes op de i te zetten (bovengronds gaat het om bestrating en schoonmaken). De bovenleiding en masten zijn versierd. Personeel van een beveiligingsbedrijf bewaakt de toegangen om pottenkijkers buiten de deur te houden. Blijkens borden op de halte Grote Markt is 15 oktober de laatste dag dat de trams stoppen op de bovengrondse haltes Grote Markstraat en Grote Markt. De laatste diensttrams die in de vroege uurtjes van zaterdag 16 oktober door de Grote Marktstraat rijden zijn de 3100/2, 3037/3 en 3059/6. Op zaterdag 16 oktober rijden vanaf aanvang dienst tot 13:00u de trams van de lijnen 2, 3 en 6 om via de Jan Hendrikstraat - Gravenstraat - Buitenhof - Spui. In de loop van de ochtend worden de genodigden in de Grote Markstraat verwacht en toegelaten tot station Spui alwaar de openingshandeling tussen 10:00u en 10:30u zal worden verricht door burgemeester Deetman, wethouder Bruins en minister Peijs. De 3090 (thematram Opening Souterrain) rijdt door een spandoek heen. Voor de officiële opening zijn in volgorde de 3090, 3061 en 3051 ingezet. Deze brengen de genodigden van station Spui naar station Grote Markt (aankomst 3090 om 10:32u). De 3090 is na aankomst op de Prinsegracht meteen ingerukt naar remise LB. De 3061 rijdt eerst de tunnel uit en rijdt daarna weer achteruit de tunnel in naar station Grote Markt. Even later komt de 3061 weer boven en rukt eveneens in naar remise LB, gevolgd door de 3051. Wat betreft de richting CS was het aan de 3057, bestickerd als Ooivaarspastram, de eer om even na 13:00u de tunnel in te duiken, kort nadat de (jonge) winnares van een tekenwedstrijd aan het begin van het tunneltracé (kruising Prinsegracht / Brouwersgracht) is opgepikt. Tot teleurstelling van vele buurtbewoners mogen ze niet mee met de 3057 (die waarschijnlijk door velen als de "openingstram" is beschouwd) waarop de 3075/2 die aan de halte Prinsegracht staat door de meute wordt bestormd. Met de passagiers als sardientjes opeengepakt duikt de 3075 als eerste dienstwagen achter de 3057 de tramtunnel in, kort daarop gevolgd door de 3055/3.
Tramhobbyist Wil Leebeek staat aan het begin van de middag op het tramplatform CS-hoog. Hij noteert de laatste en eerste wagens van de oude en nieuwe situatie:
Laatste dienstwagens vanaf CS naar Kalvermarkt: 3092/3, 3060/6 en 3067/2.
Laatste dienstwagens vanaf Kalvermarkt naar CS: 3053/2, 3073/6 en 3081/3.
Eerste dienstwagens vanaf CS de tunnel in: 3076/2, 3097/3 en 3069/6.
Eerste dienstwagen uit de tunnel richting CS: 3075/2, 3055/3 en 3084/6.